Eğitmen: Bu derste
BIOS veya UEFI içinde ayarlanan
önyükleme seçenekleri hakkında konuşacağız.
BIOS ya da temel giriş/çıkış sistemi, bir kişisel bilgisayarın
mikroişlemcisinin, siz bilgisayarı açtıktan sonra
bilgisayar sistemini başlatmak ve başlatmak
için kullanacağı programdır.
Bu BIOS aynı zamanda bilgisayarın işletim
sistemi ile sabit disk sürücüsü
veya katı hal sürücüsü gibi depolama aygıtları,
video adaptörü, klavye ve yazıcı gibi bağlı aygıtlar
arasındaki veri akışını da yönetecektir.
Bu, bir çip üzerindeki bellenim veya yazılımın
en yaygın örneğidir ve makineyi
her açtığınızda bilgisayar tarafından çalıştırılan
ilk yazılımdır.
BIOS'un, işlemciyi, video kartını,
disk sürücülerini ve adaptörleri test edecek
ve başlatacak olan açılışta kendi kendine testi
gerçekleştirmenin yanı sıra sisteminizin donanımını
yapılandırmak ve sistem ilk açıldığında
yürütülecek uygun önyükleme sırasını
ayarlamak gibi çeşitli rolleri vardır.
BIOS ROM'da saklanır ve ROM salt okunur bellektir.
Bu, aslında anakartınıza
gömülü olan bir çip türüdür, ancak yanıp
sönme olarak bilinen bir işlemle yükseltilebilir.
BIOS aynı zamanda bu çipin içindeki bir programdır ve bu program
kullanıcının ayarlarda değişiklik
yapmasına izin verir ve bu ayarlar
CMOS olarak bilinen bir şeye kaydedilir.
CMOS, tamamlayıcı metal oksit yarı iletkendir ve pille
çalışan bir bellek yongasıdır.
Bu, BIOS ayarlarını saklayan geçici
olmayan bir bellek türüdür ve
anakartın içine yerleştirilmiştir.
Pil gücü kaldığı sürece, DC akımı
CMOS'a sağlanacak ve bu da ayarların
o anakart ve o BIOS tarafından
korunmasını sağlayacaktır.
Bilgisayar sürekli olarak ayarlarını kaybediyorsa
veya tarih ve saati unutuyorsa, bu
genellikle pilin değiştirilmesi
gerektiğinin bir göstergesidir.
Bu pil normalde yaklaşık üç yıl dayanır.
Ancak daha yeni CMOS'larda
bunlar aslında 10 yıla kadar dayanabilen dahili
bir lityum-iyon pil kullanabilir.
Bu CMOS'larla kullanılacak
en tipik harici pil CR2032
olarak bilinir ve bu bir saat piline
benzer.
Unutmayın, batarya arızalanmaya başlarsa,
kullanıcının fark edeceği ilk
şey sistem saatinin tarih
ve saati sık sık unutacağıdır.
Dolayısıyla, kendinizi tarih ve saatinizi çok sık değiştirirken
bulursanız, bu büyük olasılıkla pilinizin bitmekte olduğunu gösterir.
Şimdi bilgisayarınızdaki güç düğmesine
bastığınızda, güç uygulandığında gerçekleşen
ilk şey önyükleme işlemine başlamaktır
ve ilk adım POST olarak bilinen güç açıkken kendi kendine
testtir.
Açılışta kendi kendine test, bilgisayarın temel giriş/çıkış sisteminin
veya başlangıç programının, bilgisayarın klavyesinin,
RAM'inin, disk sürücülerinin,
depolama aygıtlarının ve diğer donanımlarının düzgün
çalışıp çalışmadığını belirlemek için çalıştıracağı bir tanılama testi
dizisidir.
Gerekli donanım algılanır ve düzgün
çalıştığı tespit edilirse, bu bilgisayar
daha sonra açılmaya başlayabilir.
Donanım algılanmazsa veya düzgün
çalışmadığı tespit edilirse, BIOS ekranınızda
bir metin mesajı olabilecek bir
hata mesajı verecektir.
Ya da ekranınızda bir sorun varsa,
özel sorununuzun niteliğine bağlı
olarak bir dizi kodlu bip sesi olabilir.
POST, bilgisayarın
ekran kartı etkinleştirilmeden önce çalıştığından,
ekranınıza her şeyi görüntülemek mümkün olmayabilir.
Bu nedenle, bu değişken bip seslerini sistemde neyin
yanlış olduğunu söylemenin bir yolu olarak kullanacağız.
Bu bip sesleri, anakartınız tarafından
ne tür BIOS yüklendiğine bağlı olarak kısa ve
uzun veya kısa ve uzun bip seslerinin
bir karışımı olabilir.
Tam bip sesi düzeni, bulduğu sorunun niteliği
hakkında mesajlar içerecektir.
Örneğin, klavye algılanmazsa, belirli
bir bip sesi kalıbı iki kısa ve bir uzun bip
sesi göndererek bunu size bildirebilir,
bip, bip, boop gibi bir şey.
Artık POST'ta ölümcül hatalar da olabilir.
Ve eğer durum buysa, mevcut
programın çalışmasını durduracak ve önyükleme
işlemini durduracaktır.
Bunu anlamak önemlidir
çünkü bu POST testi tarafından kontrol edilen
donanım, belleğiniz, klavyeniz,
giriş/çıkış aygıtlarınız ve işlemciniz
gibi tüm temel donanımlardır.
Dolayısıyla, bunlardan herhangi birinde bir hata
varsa, hatalı donanımla gidip tam bir işletim sistemi
yükleyemeyeceği için önyükleme
işlemini durduracaktır.
Şimdi POST işleminiz başarıyla gerçekleştiğinde, bu BIOS'un
CMOS'tan ayarları okumasına
izin verecek ve BIOS daha sonra yapılandırılmış
önyükleme aygıtlarınızdan bir işletim sistemi
arayacaktır.
BIOS aynı zamanda o bilgisayar için klavyeniz, disk sürücüleriniz
ve video ekranınız gibi en
temel bileşenlere girdi almasını
ve çıktı vermesini sağlayan bir tür düşük seviyeli
işletim sistemine sahiptir.
BIOS, depolama aygıtından düşük seviyeli okuma yeteneğini
kullanarak Windows, Linux
ya da Mac OS gibi kurulu işletim
sisteminizi bulmaya çalışacaktır.
Ardından, işletim sisteminin önyükleyicisi
işletim sisteminin açılış sürecini başlatacak ve bilgisayarın
kontrolünü bu işletim sistemine devredecektir.
Şimdi BIOS da ayarlarını ve yapılandırmalarını daha önce söylediğim
gibi CMOS'ta saklar ama muhtemelen merak ediyorsunuzdur,
bu ayarları nasıl değiştirirsiniz?
Bu ayarları CMOS içinde yapılandırmak için BIOS
yapılandırma ortamına girmeniz gerekir.
Bunu yapmak için, açılış işlemi sırasında geçerli
bir tuşa veya tuş kombinasyonuna basacaksınız ve
bu BIOS üreticiniz
tarafından ayarlanacaktır.
Bunun için en sık kullanılan tuşlar F2 veya Delete'dir
ancak bu BIOS'a ve kullandığınız
anakarta bağlı olarak değişir
ve Escape tuşu, F1, F10 ve F12 gibi diğer tuşların
kullanıldığını gördüm.
Genellikle, sistemi ilk açtığınızda, ekranınızda
yapılandırma ayarlarını değiştirmek
için hangi tuşa basmanız gerektiğini söyleyen
bir mesaj olacaktır.
Bunu göremiyorsanız, üreticinin
web sitesinde hızlı bir arama yapabilirsiniz
ve bu size belirli sisteminiz tarafından
hangi tuş vuruşunun kullanıldığını söyleyecektir.
Geleneksel olarak, tamamen metin tabanlı bir menü sistemine
ve giriş sistemi olarak bir klavyeye dayanan
tek bir BIOS türü vardı.
Bu geleneksel BIOS, kullanıcıya bellek, CPU, optik
sürücüler ve depolama aygıtları hakkındaki bilgileri
görüntüleme olanağı sağlıyordu.
Bunlar grafiksel olarak çok çekici olmasa
da, bu metin tabanlı sistemler
cihazınızı, önyükleme sıranızı, saat hızlarınızı,
tarihi, saati, sanallaştırma desteğini etkinleştirip
etkinleştirmeyeceğinizi, güvenlik özelliklerini
ve bunun gibi birçok şeyi yapılandırmak için gerekli
tüm işlevleri sağlıyordu.
Ancak şimdi modern sistemler
bu geleneksel BIOS'tan vazgeçmeye başladı ve
bunun yerine UEFI olarak bilinen bir şey kullanıyor.
UEFI ya da bizim deyimimizle UEFI, Birleşik Genişletilebilir
Ürün Yazılımı Arayüzüdür ve temel olarak
hem klavye hem de fareye giriş olarak izin veren
ve standart metin tabanlı menü yerine grafiksel bir
kullanıcı arayüzü sağlayan BIOS'un güncellenmiş
bir şeklidir.
Bu sistemler, metin tabanlı bir menü sistemi yerine grafik
kullanıcı arayüzüne sahip oldukları için
kullanım açısından daha sezgisel olma eğilimindedir
ve cihazlarınızı, önyükleme sıranızı, saat hızlarınızı,
tarih ve saatinizi, sanallaştırma destek seçeneklerini,
güvenlik özelliklerini ve ücretler dahil diğer
birçok şeyi yapılandırmak için gerekli tüm işlevleri
sağlamaya devam ederler.
Şimdi bu UEFI tabanlı sistemlerden
bazıları, Windows, Linux veya Mac OS
gibi normal bir işletim sistemine
girmek zorunda kalmadan
çevrimiçi olmanızı, bazı temel
oyunları oynamanızı ve hatta yedekleme programlarını kullanmanızı
sağlayacak yazılımlar da içeriyor ve bu onları çok
güçlü kılıyor.
Artık UEFI'nin geleneksel BIOS'a göre çeşitli avantajları var.
İlk olarak, geleneksel BIOS yalnızca
32 bit sistem olarak çalışırken,
UEFI 64 bit sistemleri destekleyebilir.
İkinci olarak, UEFI daha büyük sabit disk sürücülerini ve katı
hal aygıtlarını destekleyebilir.
Geleneksel BIOS yalnızca 2 adede kadar depolama aygıtını
destekleyebilir. 2 terabayt boyutundadır
ancak UEFI 9 terabayta kadar sürücüleri
destekleyebilir. 4 zettabayt büyüklüğünde.
Bu 9. 4 kere 10'dan 21. bayta kadar.
Bu son derece büyük bir sürücü olurdu.
Ve şu anda bunların hiçbiri gerçekte mevcut değil.
Ancak bu nedenle UEFI
bize gelecekte de pek çok yetenek sunuyor.
Sahip olduğumuz üçüncü şey, geleneksel BIOS'un yalnızca
MBR olarak bilinen bir ana önyükleme kaydını kullanmayı
desteklemesidir ve bu, size verilen
sabit diskinizde veya katı hal cihazınızda işlerin
nasıl saklandığını söyleyen depolama
cihazı bölümleme tablonuzdur.
Ancak UEFI aslında GPT olarak bilinen
daha yeni GUID veya GUID bölümleme tablosu
formatını destekleyebilir.
Şimdi GPT'nin bu yeni formatı, 2'den büyük olacak herhangi bir cihaz için
gerektiği gibi daha büyük sabit diskleri ve depolama cihazlarını
desteklemektedir. 2 terabayt büyüklüğünde.
Dördüncü olarak, UEFI bir sistemi başlatma açısından geleneksel BIOS'tan
daha hızlı olma eğilimindedir.
Bu da bizim için bir başka artan fayda.
Ve beşinci olarak, UEFI genellikle geleneksel BIOS'tan daha büyük boyutlu
bir ROM kullanır.
Böylece, daha önce bahsettiğimiz ve çoğu UEFI tabanlı
sistemde bulunan GUI tabanlı yapılandırma
aracı da dahil olmak üzere daha
karmaşık programları destekleyebilir ve bu da size sorun
giderme sırasında kullanabileceğiniz daha iyi tanılama
araçları ve komutları sağlar.
Şimdi, ister geleneksel bir BIOS ister
daha yeni bir UEFI tabanlı sistem kullanacak olun, sisteminizin
önyükleme sırasını ve parametrelerini
ayarlamak için bu yapılandırma aracını kullanacaksınız.
Bu, sistemin yüklenebilmesi
için Windows, Linux veya Mac OS
gibi işletim sistemini bulmaya çalışırken
hangi cihazlardan okunacağını belirlemenizi
sağlayacaktır.
Bu, sabit depolama aygıtınız, sabit
disk sürücüsü veya katı hal aygıtı gibi bir şey olabilir.
Ancak CD, DVD veya Blu-ray gibi bir optik sürücüde
veya başparmak sürücüsü veya flash sürücü
gibi bir USB sürücüsünde de saklayabilir veya istediğiniz önyükleme
seçeneği olarak PXE olarak bilinen yürütme
öncesi ortamı kullanarak bir sunucuya ulaşmak için bir ağ bağdaştırıcısı
bile kullanabilirsiniz.
Bunların hepsi geçerli seçeneklerdir
ve kullanım durumunuza bağlıdır.
Bu nedenle, kullanmak istediğiniz öncelikli
listeyi veya önyükleme sırasını seçerken
BIOS'unuzun veya UEFI'nizin içinde yapılandırmanız
önemli bir şeydir.
Örneğin, kurulumunuzu önce optik
sürücü, sonra sabit disk, sonra USB
ve son olarak ağ olacak şekilde yaptığınızı
varsayalım.
Bu, bilgisayarınızı açtığınızda sistemin ilk
olarak optik sürücünüze bakacağı ve orada önyüklenebilir bir
işletim sistemi bulup bulamayacağını göreceği anlamına gelir.
Eğer varsa, yükleyecektir.
Ancak bu olmazsa, sabit disk
sürücüsü olarak listelediğimiz
ikinci önceliğinize geçecektir.
Şimdi sabit sürücünüze baktığında,
Windows'un yüklü olduğunu görebilir.
Böylece Windows'u yükleyecek ve sistemin kontrolünü
Windows işletim sistemine devredecek
ve önyükleme listesinde daha fazla
aşağıya inmeyecektir.
Ancak bu özel düzen aslında sizin için tehlikeli olabilir çünkü
Linux'un belirli sürümleri gibi optik sürücüden
veya USB flash sürücüden çalıştırılabilen çok sayıda
işletim sistemi vardır.
Yani bir saldırgan olarak, Kali
Linux DVD'mi optik sürücünüze yerleştirip bilgisayarınızı açabilirsem,
artık donanımınızı kullanabilir
ve tüm parolalarınızı atlayabilirim
çünkü artık Windows yerine Kali Linux
yüklüyorum ve böylece sisteminizi kullanmak için artık
Windows hesabınızı hacklemem gerekmiyor.
Bu noktada Kali Linux'un içinden, dosyalarınızı okumak
için sabit diskinizi bağlayabilirim
ve bunun gibi şeyler yapabilirim.
Ancak yine de, bu DVD'yi sürücünüze yerleştirmek
için sisteminize fiziksel erişimim olması gerekir.
Bu nedenle, çoğu kurumsal ortamda, saldırganların sistemlerinizi
bu şekilde ele geçirmesini önlemek için optik sürücüden
veya USB sürücüden önyüklemeyi devre dışı bırakmak gibi en iyi
uygulamayı kullanmayı seviyoruz.
Bunun yerine, sisteminizi kurduğunuz işletim sistemini
kullanarak kurulu sabit diskinizden önyükleme
yapacak şekilde yapılandırmalısınız.
Ya da ince bir istemci kullanıyorsanız,
işletim sistemini birincil seçenek olarak PXE kullanarak
ağ üzerinden önyüklemeyi ve ardından öncelik listenizde
optik sürücüleri veya USB sürücüleri hiç seçmemeyi tercih edebilirsiniz.
Şimdi BIOS ve UEFI ile ilgili tartışmamız
gereken son şey, nasıl güncelleneceğidir
çünkü bu bir çip veya bellenim üzerinde yazılım olsa
bile sonuçta bir yazılımdır.
Şimdi BIOS veya UEFI'yi güncellemek için yanıp
sönme olarak bilinen bir işlem kullanmanız gerekir.
BIOS veya UEFI kod tabanında yapılması gereken yükseltmeler,
güvenlik düzeltmeleri veya özellik iyileştirmeleri
olduğunda flaşlama işlemi gerçekleştirilir.
En son aygıt yazılımı sürümü ve BIOS
veya UEFI'nizin yanıp sönmesine
ilişkin özel süreç için her
zaman üreticinin web sitesini kontrol edin.
Eskiden sistemlerimiz
BIOS'u flaşlama özelliğine sahip
değildi.
Bunun yerine, anakart üzerindeki
BIOS çipinin tamamını değiştirmemiz gerekti.
Ancak neyse ki, tüm modern anakartlar artık
yanıp sönmeyi destekliyor,
böylece bu özel prosedürü kullanarak BIOS veya
UEFI'nin üzerine yazabiliriz.
BIOS veya UEFI'yi flaşlamadan önce, bir şeylerin
ters gitmesi ihtimaline karşı her
zaman yapılandırmanızı ve bilgilerinizi
yedeklemelisiniz.
Çoğu sistemde, aygıt yazılımınızı
flaşlamak için bir USB flash sürücüye ihtiyacınız
olacaktır.
Daha sonra bu USB flash sürücünün kök
dizinine bir dosya yükleyecek, flash
sürücüyü anakartınızdaki
belirtilen USB bağlantı noktasına bağlayacak ve ardından
belirtilen bir dizi tuşa basarken
veya anakartınızın arkasındaki belirli bir düğmeye
basarken sistemi yeniden başlatacaksınız.
Ardından BIOS veya UEFI devreye girecek, aygıt yazılımını
sisteme kopyalayacak ve eski kodun
üzerine yeni güncellenmiş aygıt
yazılımı kodunu yazacaktır.